Concrete dingen, waarneembare voorwerpen en feiten, zijn de eerste werkelijkheid en daar moeten algemene waarheden uit afgeleid worden. Dat schreef de 14de-eeuwse filosoof Willem van Ockham toen hij mee de biologie uit de theologie wou trekken. Charles Darwin, die vijf eeuwen later vinken verzamelde op de Galapagoseilanden, tekende met monniken\u00adgeduld de vele variaties in de vorm van hun bek. Het kan niet dat die \u00advariatie toevallig door God gecre\u00eberd werd, besloot hij: die vogels hebben zich aangepast aan hun omgeving. Zo kwam hij tot de toen onzinnige, absurde, \u00adbelachelijke conclusie dat die variatie ontstond door natuur\u00adlijke selectie.<\/p>\n\n\n\n
Biologie was tot dan een wetenschap van het waarnemen, pas later werden ook in het laboratorium experimenten uitgevoerd die de idee\u00ebn, ingegeven door de waar\u00adnemingen, konden toetsen. Maar \u00adDarwin liet zich louter door de getekende werkelijkheid \u00adraken, en het was die getrouwheid aan de observaties die sterk genoeg bleek om de allesover\u00adheersende over\u00adtuiging dat God de levende soorten had gecre\u00eberd, \u00adomver te gooien. Het was een overwinning van de \u00adredelijkheid, omdat Darwins theorie aantoont dat de \u00adnatuur op een logische manier \u00advanuit vertrekpunten evolueert: toeval\u00adlige biologische variaties die meer overlevingskansen bieden, \u00adleiden tot grotere overleving en voortplanting. De natuur heeft dus geen vooraf \u00adbepaald eindpunt of (goddelijk) plan \u2013 of met andere woorden: biologie is geen teleologie.<\/p>\n\n\n\n
Psychologie is een jonge wetenschap: pas in de 16de eeuw ontstond het begrip zelf en pas in de 19de eeuw werd de doctrine een wetenschapsveld. Maar het veld is nog jeugdig en openlijk teleologisch \u00adopgespannen. Een van de grondwetten heet trouwens met zoveel woorden de \u2018wet van het effect\u2019, en voorspelt dat gedrag bij een prettig gevolg vaker zal voor\u00adkomen en \u00adminder vaak bij een naar gevolg. De gedachte dat dat niet zo zou kunnen zijn, is absurd: wie zit zo in \u00adelkaar?<\/p>\n\n\n\n
Ook de hersenen begrijpen we als een gereedschapskist om doeltreffend een taak op te lossen. Toch brengen de \u2018ornithologen van de menselijke geest\u2019 \u2013 zij die de concrete woorden werkelijkheidsgetrouw in hun boeken neerpennen \u2013 vreemde infor\u00admatie: mensen kunnen bijvoorbeeld de bal soms helemaal \u2018mis\u2019 slaan als het over taal gaat. Doeltreffend \u00adomgaan met \u00adolijven sluit uiteraard uit dat je \u00adgehinderd wordt door het woord \u00ad\u2018lijven\u2019 dat in \u2018olijven\u2019 zit, of nog dat je een angstaanval kunt \u00adkrijgen bij de dubbelzinnigheid van het \u2018oortje van een kopje\u2019 koffie, of nog dat je kwaad kunt worden bij het woord \u2018ezel\u2019 in een schildersezel die je hebt gekregen. En toch gebeurt dat soms, ook bij perfect \u2018gezonde\u2019 of \u2018normale\u2019 mensen.<\/p>\n\n\n\n
Als je er even bij stilstaat, is niet dat soort dubbelzinnig taaleffect zo verwonderlijk, maar wel de rotsvaste overtuiging dat zoiets tot het rijk der fabels behoort. Wie kleine kinderen meemaakt, weet bijvoorbeeld dat mensen eerst op een grappige \u00admanier taal gebruiken. Volgens de driejarige Anneke slapen de mensen in Rus(t)land de hele dag. En wanneer mama zegt \u2018Dat is voor een noodgeval\u2019, antwoordt ze \u2018Maar er vallen hier toch geen noten? Eerst proberen kinderen de woorden te \u00adbegrijpen vanuit de structuur van die woorden zelf. \u00adRedelijk taalgebruik vervangt niet de eerste \u2018onredelijke\u2019 manier, maar overschrijft die, komt erbovenop. Het idee dat we bij \u00adredelijkheid die \u00adonredelijke manier van werken geheel \u00aduitschakelen, d\u00e1t is \u00adteleologie. De hersenen zijn niet alleen een \u00adgereedschapskist; ze \u00adzuigen ook ongevraagd alles aan wat ze aan \u00adroutines kunnen onderwerpen, en checken niet eerst of die routine redelijk is volgens de normen die mensen zichzelf graag aanmeten. We zijn ons daar niet van \u00adbewust, maar psycho\u00adlingu\u00efstisch \u00adonderzoek toont dat wel degelijk aan. Ook onze ondertussen gepubliceerde resultaten waaruit blijkt dat mensen rebussen oplossen zonder het te beseffen, kunnen alleen zo verklaard worden.<\/p>\n\n\n\n
Psychoanalyse moet niet verdedigd worden en zoals in elke menselijke \u00adbedrijvigheid is er ook daar veel ballast. Maar de eerstelijnsclinici die de woorden van de mensen letterlijk neerpennen, verzamelen wel het \u00admateriaal dat in staat is om een allerheersende overtuiging omver te gooien: nee, de mens staat niet op een \u00adpsychische grondvest van redelijkheid: we leggen allemaal soms onredelijke verbanden die ons \u00adgemoed be\u00efnvloeden en dat gebeurt zonder dat we het beseffen. Dat verandert vrij radicaal de reikwijdte van de kantiaanse vraag \u2018wat mogen we verwachten?\u2019, niet alleen voor de psychische zorg, ook voor het samenleven. Wie ten gronde doorheeft dat hij onredelijk kan zijn zonder het te beseffen, kan kritischer worden voor de eigen denkautomatismen en ook minzamer voor de onredelijkheid van anderen. Dat is misschien een bron van hoop.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
16.02.23, Bazan, A., De erfenis van Charles Darwin. Column. De Standaard. Concrete dingen, waarneembare voorwerpen en feiten, zijn de eerste werkelijkheid en daar moeten algemene waarheden uit afgeleid worden. Dat schreef de 14de-eeuwse filosoof Willem van Ockham toen hij mee … Continue reading