{"id":3289,"date":"2023-01-29T09:36:52","date_gmt":"2023-01-29T09:36:52","guid":{"rendered":"http:\/\/www.arianebazan.be\/?p=3289"},"modified":"2023-01-29T10:01:13","modified_gmt":"2023-01-29T10:01:13","slug":"de-naam-van-de-matroos","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.arianebazan.be\/?p=3289","title":{"rendered":"De naam van de matroos"},"content":{"rendered":"\n

De naam van de matroos<\/a><\/p>\n\n\n\n

Ariane Bazan<\/p>\n\n\n\n

Donderdag 19 januari 2023 om 3.25 uur<\/p>\n\n\n\n

Een van mijn eerste pati\u00ebnten was een man met rituelen. Voor hij zijn koffie dronk, moest hij drie keer met de \u00adwijsvinger de bovenomtrek van zijn kopje afleggen, en drie keer om het oortje draaien. Mijn tussenkomst was de herhaling: \u2018Kop, oortje?\u2019 Dat herinnerde hem aan een operatie die hij als driejarige \u00adonderging, onder narcose. Na toediening van de anesthesie, via een masker dat ter hoogte van zijn oren rond zijn hoofd was bevestigd, was hij al tellend in slaap gevallen, om bij het wakker worden de tel te hervatten en zo de draad van het leven vast te houden. Die kanteling naar een andere lezing van de kop en het oortje werkte als een aderlating: de associaties gulpten eruit.<\/p>\n\n\n\n

Een betekenaarsfenomeen, heet dat en het lijkt een van de gekste psychoanalytische voorstellen te zijn. Toch \u00advallen die fenomenen wel op voor wie voorzichtig en met open geest luistert. In een koppel is de spanning te snijden en de ruzie barst helemaal los als blijkt dat de man de verkeerde olijven kocht. Verwijten vliegen in het rond: \u2018Je weet toch dat ik die niet lust.\u2019 De analyticus, die het verhaal te horen krijgt, zegt \u00adalleen \u2018oh!-lijven\u2019 en zo krijgt de spanning een lectuur op het niet onbelangrijk domein van hun seksuele omgang.<\/p>\n\n\n\n

Die fenomenen vat Jacques Lacan \u00adsamen onder het motto \u2018het onbewuste is gestructureerd als een taal\u2019 en \u00e9\u00e9n \u00adaspect van dat voorstel hebben mijn collega Giulia Olyff aan de ULB en ikzelf aan \u00adexperimentele toetsing onderworpen. Het artikel verschijnt volgende week \u00adonder de titel We lossen rebussen op \u00adzonder dat we het weten. Een rebus \u00adbestaat uit prentjes waarvan je de \u00adnamen aan elkaar moet rijgen om zo tot een nieuw woord te komen. Een equi\u00advalent in het Nederlands van ons experiment gaat zo: op een scherm krijgt een proefpersoon het beeld van een mat te zien, naast het beeld van een roos. We vragen gewoon te kijken. Na vier seconden krijgt zij een woord te zien \u2013 hier bijvoorbeeld \u2018schip\u2019 \u2013 en daarop vragen we naar de eerste zes associaties die dat woord \u2018schip\u2019 bij haar oproepen. Het idee is dat de namen van de beelden, mat en roos, een eigen leven kunnen leiden, los van hun afgebeelde betekenis \u2013 zoals we in de consultatieruimte zien dat de namen van de dingen \u2013 kop, oor of lijven \u2013 een eigen weg kunnen gaan, los van hun eerste betekenis. Als dat zo is, dan kunnen ze ook op elkaar inhaken en \u2018matroos\u2019 vormen, een woord dat niets met de afgebeelde \u00addingen te maken heeft. Als dat woord nu zelfs maar een beetje meer aanwezig is dankzij de beeldjes, dan zullen de proefpersonen iets vaker \u2018matroos\u2019 \u00adzeggen als associatie met \u2018schip\u2019. Uiteraard controleren we op spontane \u00adassociaties, want wellicht \u00admaken mensen ook zonder de beeldjes te zien de associatie met \u2018matroos\u2019 bij het woord \u2018schip\u2019. Maar het \u00adresultaat is significant: met de beeldjes erbij geven mensen vaker de rebuslectuur. We halen er ten slotte nog de mensen uit die het \u00adexperiment doorzien, maar ook zij die niet doorhebben wat er gaande is, lossen zonder het te weten rebussen op.<\/p>\n\n\n\n

Dat de beelden van een mat en een roos het woord matroos oproepen, is hier om twee redenen onthutsend. Om te beginnen is er geen specifiek \u00adonderling verband tussen een mat of een roos en een matroos. Wat we tonen, zijn bovendien alleen de afbeeldingen van een mat en een roos, niet de woorden, en toch kun je de resultaten alleen verklaren als de benaming voor elk ding onbewust is opgeroepen, ook al nodigt niets daartoe uit.<\/p>\n\n\n\n

We denken doorgaans dat de beelden van de ons omringende wereld hun betekenis direct aanwakkeren, en dat taal eerder een middel is, iets wat je \u00adgebruikt als je het nodig hebt. Toch \u00admoeten we veronderstellen dat de dingen om ons heen altijd ongevraagd hun talige associaties aanwakkeren. Ander, recent psycholingu\u00efstisch onderzoek, zoals dat van Sarah Chabal in de \u00adVerenigde Staten, bevestigt dat trouwens. Die talige associaties kunnen bovendien ook van betekeniswereld ver\u00adanderen: een olijf kan onbewust aan een lijf doen denken en een koffiekop aan een hoofd.<\/p>\n\n\n\n

Psychologie is een jonge wetenschap, ze maakt dezelfde denkfouten als de biologie in de 18de eeuw: teleo\u00adlogisch redeneren, de redenering afbuigen naar het gewenste resultaat. We verwerpen dat gekke idee dat wie twist over olijven, soms ook twist over lijven: zo dom kunnen we toch niet zijn, is het argument. Betekenaarsfenomenen kunnen niet bestaan omdat ze niet mogen bestaan, omdat redelijkheid de norm moet zijn. Met het rebusonderzoek kunnen we die evidentie ontkrachten: we kunnen op elk ogenblik onredelijke verbanden \u00adleggen \u00adzonder het te beseffen. Dat is geen corrigeerbare \u00adafwijking, maar de condition humaine.<\/p>\n\n\n\n