De basismodule voor het effect van het verleden is niet herinnering, maar herhaling, schrijft Ariane Bazan. Daarom zoeken mensen steeds weer dezelfde miserie op.<\/p>\n\n\n\n
De Standaard, donderdag 14 mei 2025.<\/a> Nu kreeg ik deze week ook onthutsend nieuws over een vroegere pati\u00ebnt, die te maken kreeg met een soort morbide herhaling in zijn leven. Toen Henk bij me op consultatie kwam, was zijn relatie met zijn eerste vrouw net be\u00ebindigd. Door de gesprekken heen kwam er rust en hij trouwde opnieuw.<\/p>\n\n\n\n Op een opendeurdag vorig weekend, zei aan het tafeltje naast mij een vrouw, hoorbaar voor iedereen, dat ze \u201cop slag bij haar ex vertrokken was, toen ze plots haarscherp besefte dat langer bij Henk blijven haar fataal zou worden\u201d. Ik keek om en herkende de dame: het was Henks tweede vrouw. Een koude rilling liep over mijn rug: dat waren exact dezelfde woorden die Henks eerste vrouw had gebruikt bij haar vertrek. Zij was toen, met meerdere maagzweren en sterk verzwakt, in het ziekenhuis opgenomen, en verbrak daarna de relatie.<\/p>\n\n\n\n Henk had als pasgeborene eerst zijn vader verloren. Toen hij vier was, stierf ook zijn moeder aan een overdosis. Als je te maken hebt met trauma, zeker met vroeg en zwaar trauma, dan probeer je in je verdere leven onbewust dat trauma te herhalen, vertel ik de volgende dag in mijn les. We hebben het mis over hoe de mens omgaat met zijn verleden. We denken dat we mentale plaatjes maken van wat we beleven, en dat we achteraf de donkere beelden weggooien om alleen de fijne te bewaren. Dat is hoe we het graag willen, en daarom verklaren we het tot norm: wat fijn is, zoeken we te herhalen en wat pijnlijk is, vermijden we. Alsof we van bij de geboorte over een mechanisme kunnen beschikken dat selecteert wat blijft en wat verdwijnt.<\/p>\n\n\n\n Dat is natuurlijk een beetje tovenarij. De biologische materie vanwaaruit een psychisch systeem vorm krijgt, is in wezen waardevrij \u2013 het is een \u201cmeedogenloos onverschillige\u201d natuur, zoals de bioloog Richard Dawkins schrijft. Onze weefsels zijn niet georganiseerd om ons geluk of plezier te laten beleven, maar om ons te laten overleven en erop toe te zien dat we ons voortplanten.<\/p>\n\n\n\n Om te kunnen overleven, zijn we wel biologisch uitgerust om \u2018evenementen\u2019 te onderscheiden van \u2018gebeurtenisloze belevingen\u2019 en om ons door die gebeurtenissen te laten veranderen. Alles wat onverwacht of heftig is, lokt een dopaminerge reactie uit, waardoor neuronale trajecten sensitief worden. Wat zo wordt geregistreerd, is niet de gebeurtenis zelf, maar wat we op dat precieze moment doen met ons lichaam, onze blik, onze gedachten. Wordt later een van die reacties opnieuw uitgelokt, dan worden de andere handelingen mee aangezet.<\/p>\n\n\n\n Precies daarom is de basismodule voor het effect van het verleden niet herinnering, maar herhaling. Als die herhaling een aangename sequentie oproept, spreken we over een \u201cmooie herinnering\u201d. Als ze nuttig blijkt, noemen we het \u201cleren\u201d of \u201cervaring\u201d. Maar eigenlijk werkt ons mentale systeem op net dezelfde manier als we eerdere miserie opnieuw opzoeken.<\/p>\n\n\n\n Wat Henk doet, vertel ik verder aan mijn studenten, is herhalen. Als kind weet hij het overlijden van zijn ouders aan zichzelf \u2013 want dat is wat kinderen doen. In zijn mentale beleving is hij \u2018dodelijk\u2019 geweest voor de mensen die hij het liefst zag. Om van dat trauma te genezen, probeert hij nu te bewijzen dat geliefden hem kunnen \u201coverleven\u201d, ook al richt hij onbewust bijzonder veel schade aan. Herhalingsdwang is demonisch, schrijft Freud.<\/p>\n\n\n\n Henk en zijn partners betalen een zware prijs voor zijn onbewuste herhaling en niets garandeert dat hij een vrouw zal vinden die zijn destructiviteit kan trotseren en zo zijn herhalingsdwang kan stoppen.<\/p>\n\n\n\n Maar ook op het wereldtoneel wordt een zware prijs betaald. Wat de inwoners van Gaza betreft, lijkt het me geenszins antisemitisch of vergoelijkend om te stellen dat het onnoemelijke leed dat de Joden werd aangedaan, in het leed van de Palestijnen een demonische herhaling vindt.<\/p>\n\n\n\n Maar voorbij dat rechtstreekse leed, lijkt er onbewust nog een andere partij betrokken te zijn bij de herhaling: de zwijgende of medeplichtige buur \u2013 een overgroot deel van Europa toen \u2013 wiens zwakke of laffe houding ook diep heeft gekwetst. Nu we opnieuw beelden te zien krijgen van duizenden verdwaasde en uitgehongerde burgers is de vraag: zal de wereld ook nu weer zwijgend, vergoelijkend en zelfs medeplichtig toekijken?<\/p>\n\n\n\n Pourquoi les humains souhaitent-ils rejouer les m\u00eames traumatismes ?<\/strong> La r\u00e9p\u00e9tition, et non la m\u00e9moire, est la principale voie par laquelle le pass\u00e9 continue d\u2019agir. Face \u00e0 des traumatismes pr\u00e9coces, les individus rejouent souvent inconsciemment les m\u00eames situations douloureuses, dans l\u2019espoir d\u2019en modifier l\u2019issue. Ce ph\u00e9nom\u00e8ne, que Freud appelait la “compulsion de r\u00e9p\u00e9tition”, se manifeste aussi bien dans les trajectoires individuelles que dans les dynamiques collectives. Un exemple clinique montre comment un homme reproduit les m\u00eames relations destructrices, avec pour enjeu la r\u00e9paration d\u2019un traumatisme inaugural. Cette r\u00e9p\u00e9tition inconsciente engendre une souffrance \u00e9crasante, tant pour les victimes que pour les t\u00e9moins. \u00c0 l\u2019\u00e9chelle mondiale, certains conflits r\u00e9activent \u00e9galement des blessures historiques non r\u00e9solues. Et alors que nous voyons \u00e0 nouveau des images de civils hagards et affam\u00e9s, une question cruciale se pose : le monde restera-t-il, une fois encore, silencieux, complaisant \u2014 voire complice ?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" De basismodule voor het effect van het verleden is niet herinnering, maar herhaling, schrijft Ariane Bazan. Daarom zoeken mensen steeds weer dezelfde miserie op. De Standaard, donderdag 14 mei 2025. Het was moeilijk om deze week geen verband te zien … Continue reading
Het was moeilijk om deze week geen verband te zien tussen de beelden van de uitgehongerde inwoners van Gaza en die van de uitgemergelde overlevenden uit de naziconcentratiekampen. Ik besef dat die vergelijking een gevaarlijke evenwichtsoefening is, met het risico op beschuldiging van antisemitisme.<\/p>\n\n\n\n